همان*طور که در مطالب گذشته توضیح داده شد، دستگاه تناسلی مردان از بیضه*ها، چند غدد ضمیمه، مجرا و در نهایت آلت تناسلی تشکیل شده است. از جمله*ی غدد ضمیمه*ی تناسلی در مردان غده*ی پروستات (Prostate)، سومین غده از این مجموعه غدد محسوب می*شود.
پروستات به شکل مخروطی است که قاعده*ی آن در بالا و چسبیده به مثانه و رأس آن در پایین قرار دارد. ابعاد این غده معمولا 2 در 3 در 4 سانتیمتر بوده که دارای بافت غده*ای در زمینه*ای از بافت عضلانی است.
پروستات دور تا دور مجرای ادراری را احاطه کرده است. برخلاف تصور عمومی پروستات نقشی در تمایلات جنسی و نعوظ ندارد، بلکه وظیفه*ی آن تأمین بخش عمده*ای از مایع منی است. حدود 30 درصد مایع منی از ترشحات پروستاتی تشکیل می*شود.
محل غده*ی پروستات در بدن، مجرای ادراری از میانه*ی پروستات می*گذرد. (منبع)
این ترشحات قلیایی حاوی یون*ها، آنزیم لخته*کننده و یک ماده*ی ضد لخته است. قلیایی بودن ترشحات به بقای اسپرم در واژن اسیدی بانوان کمک کرده و آنزیم لخته*کننده باعث می*شود تا اسپرم پس از پاشیده شدن در واژن به مدت حدود 20 دقیقه لخته شود.
پس از این مدت توسط ماده*ی ضد لخته، لخته هضم شده و اسپرم*ها آرام آرام به سوی رحم حرکت کرده تا عمل لقاح با تخمک صورت گیرد.
پروستات نیز مانند دیگر اعضای بدن دچار سرطان می*شود. سرطان پروستات (Prostate Cancer) شایع*ترین سرطان احشایی در مردان است و دومین علت شایع مرگ ناشی از سرطان در مردان مسن*تر از 50 سال است.
در حقیقت این سرطان یکی از سرطان*های معمول در مردان بین 65 تا 75 سال است و بروز کلی آن*ها دراین سنین و بالاتر بیش از 50 درصد است، اما در سنین پایین*تر هم برحسب عوامل مختلف بروز خواهند یافت.
سرطان پروستات ارتباط مستقیمی با ترشح هورمون*های مردانه (آندروژن*ها) دارد. این سرطان در مراحل اولیه از نظر بالینی خاموش است و حدود 10 درصد آن هنگام بررسی بافت*شناسی در عارضه*های بزرگ *شدگی خوش*خیم و هایپرپلازی گرهی پروستات کشف می*شوند.
ارزیابی*ها نشان می*دهند در ایالات متحده*ی آمریکا از هر 10 مرد یک نفر در طول حیات خود به سرطان پروستات دچار خواهد شد. این سرطان در سیاه*پوستان آمریکا شایع*تر از سفیدپوستان، آسیایی*ها و اسپانیایی*ها بوده و در سنین پایین*تری دیده می*شود. سرطان پروستات در اروپا، استرالیا، کشورهای اسکاندیناوی و همچنین روسیه نیز در حال افزایش است.
سرطان پروستات 18درصد مردان ایالات متحده را درگیر می*کند و مسبب سه درصد کل مرگ و میرهای این کشور در سال 2005 بوده است. در همان سال 230 هزار مورد جدید ابتلا و 30 هزار مرگ دراثر این سرطان ثبت شد. همچنین در انگلستان نیز همه ساله در حدود 35 هزار مورد ابتلا شناسایی می*شوند که 10 هزار نفر آنها جان می*سپارند.
سرطان پروستات می*تواند با سنجش میزان آنتی*ژن سرمی مخصوص پروستات (PSA) در مراحل اولیه تشخیص داده شود، اما 10 تا 20 درصد موارد به تازگی تشخیص داده شده به همراه درگیری*های پیشرفته**ی ارگان*های محلی بوده است.
عوامل ایجادکننده سرطان پروستات
برخی مطالعات بالینی روند ابتلا را به عوامل زیر نسبت می*دهند:
سن: این سرطان بیشتر در افراد بالای 60 سال دیده می*شود و افراد زیر 50 سال کم*تر به آن مبتلا می*شوند، اما روند ابتلا در سنین پایین*تر در حال افزایش است. اوج بروز بین سنین 65 تا 75 سالگی بوده و بروز آن در مردان مسن*تر از 80 سال بیش از 50 درصد است.
عوامل هورمونی: هورمون*های مردانه (آندروژن*ها) و به*ویژه «دی هیدروکسی تستوسترون» که از تستوسترون ایجاد می*شود و فعال*تر از آن است، نقش مهمی در رشد و گسترش سلول*های سرطانی پروستات ایفا می*کنند. هورمون*های مردانه از بیضه*ها و غدد فوق کلیه ترشح می*شوند.
این سرطان در مردانی که پیش از بلوغ اخته (برداشتن بیضه*ها) شده*اند، دیده نشده است که خود بر نقش هورمون*های مردانه* در ایجاد این سرطان حکایت دارد.
نژاد: همان*طور که اشاره شد این بیماری در سیاه*پوستان آمریکا بیشتر از هر نژاد دیگری دیده می*شود. مشخص نیست که علت این تفاوت*های نژادی مربوط به عوامل ژنتیکی، محیطی و یا ترکیبی از این دو باشد.
شیوع سرطان*های تصادفی پروستات در تمام نژادها برابر است که این امر نشان می*دهد تفاوت*های نژادی در رشد ضایعه بیش از ایجاد اولیه*ی آن نقش دارد. افرادی که از مناطق کم*خطر به مناطق پر خطر مهاجرت می*کنند همچنان شانس ابتلای کم*تری را خواهند داشت، اما در نسل بعدی خطر بیماری در حد متوسط خواهد بود.
وراثت: سابقه*ی ارثی سرطان پروستات عامل مهمی در ابتلا به این سرطان است. وجود سابقه*ی سرطان پروستات بین اعضای نزدیک و درجه اول خانواده از جمله پدر و برادر احتمال ابتلا به این سرطان را افزایش می**دهد.
رژیم غذایی: به*طور خلاصه استفاده*ی بیش از حد از چربی*های حیوانی باعث افزایش خطر ابتلا به این بیماری خواهد شد، علاوه بر این که دیگر مواد سرطان زا در مواد غذایی به*صورت روزانه وارد بدن می*شوند. تحقیقات مشخص کرده است که افراد با میزان بالای اسیدهای چرب کوتاه زنجیر «امگا» خصوصا امگا 6 در خون خود، شانس بیشتری برای ابتلا دارند.
مواد شیمیایی: تماس با مواد شیمیایی سرطان*زا در محیط مانند کادمیم، که در تهیه برخی آلیاژها و باتری کاربرد دارد و همچنین کروم، عامل مستعدکننده و پیشتاز در ایجاد سرطان پروستات است.
بیماری*های مقاربتی: عفونت*های مقاربتی چون سیفیلیس و همچنین التهاب و دیگر عفونت*های تناسلی و پروستات، شانس ابتلا را افزایش می*دهند.
کاهش ویتامین D: شواهدی از کمبود ویتامین D و افزایش خطر ابتلا به سرطان پروستات پیدا شده است.
مراحل سرطان پروستات
بر اساس سیستم TNM به*طور کلی به چهار مرحله*ی اصلی تقسیم می*شود:
مرحله*ی اول یا T1: سرطان بسیار کوچک بوده و در آزمایش راست روده، پروستات طبیعی به نظر می*رسد.
مرحله*ی دوم یا T2: در آزمایش راست روده یک یا دو طرف پروستات سفت شده است و غده هنوز در بافت پروستات قرار دارد.
مرحله*ی سوم یا T3: سرطان پروستات را پاره کرده و ممکن است بافت*های مجاور مانند باریکه*ی مثانه و کیسه*های منی را درگیر کرده باشد. در این مرحله شخص هنگام دفع ادرار درد شدیدی را حس می*کند.
مرحله*ی چهارم یا T4: سرطان به غدد لنفاوی و سایر بافت*های دور و نزدیک دست*اندازی کرده است.
علایم سرطان پروستات
سرطان پروستات در مراحل اولیه هیچ علامتی ندارد و تنها هشدار میزان بالای PSA خواهد بود. علایم شایع این بیماری به قرار زیر است:
ادرار کردن پی*در*پی (افزایش دفعات)
تعدد دفع ادرار در شب
شروع سخت ادرار کردن، جریان ضعیف ادرار و ادرار منقطع
در مراحل بعدی عدم توانایی دفع ادرار
وجود خون در ادرار و مایع منی و درد در هنگام ادرار کردن
خروج منی (انزال) همراه با درد
درد مداوم در قسمت پایین کمر
بی*اختیاری در رفع ادرار و مدفوع
همان*طور که ذکر شد غده*ی پروستات مجرای ادراری را احاطه کرده است و در پی سرطان و افزایش حجم غده این مجرا تنگ و نهایتا بسته خواهد شد. وجود خون در ادرار و منی به دلیل پیشرفت سرطان و پاره شدن پروستات و مجاری ادراری - تناسلی خواهد بود.
صدمه*ی غیر مستقیم کلیه*ها در نتیجه*ی بسته شدن مجرای ادراری و پس زدن ادرار به کلیه*ها دور از انتظار نخواهد بود. علایم دست*اندازی سرطان پروستات بیشتر در استخوان*ها ظاهر خواهد شد.
درد در ستون مهره*ها، دنده*ها، استخوان لگن، بخش فوقانی استخوان ران از عوارض استخوانی این دست*اندازی*ها خواهد بود. دست*اندازی به ستون مهره*های همچنین می*تواند باعث فشار به نخاع شود. این فشار موجب بی*اختیاری در دفع ادرار و مدفوع می*شود.
تشخیص و درمان سرطان پروستات
تشخیص توسط نمونه*برداری، تصویربرداری و یافتن فاکتورهای سرطانی در خون و منی صورت می*پذیرد. یافتن PSA و اندازه*گیری میزان آن کمک شایانی در تشخیص بیماری خصوصا در هنگام درمان به منظور موفقیت*آمیز بودن آن و پس از درمان برای بررسی عود مجدد بیماری خواهد کرد. تشخیص اولیه به کمک معاینه*ی دستی پروستات از راه مقعد (DRE) نیز بسیار رواج دارد.
درمان نیز با درنظر گرفتن شرایط بیمار انجام خواهد شد:
تحت نظر گرفتن بیماری: در این روش بیمار به*طور دقیق تحت نظر پزشک قرار می*گیرد، بدون این که الگوی درمانی بر روی او اعمال شود. این روش برای بیمارانی تجویز می**شود که جراحی برای*شان مفید نیست و یا رشد غده سرطانی پروستات آنها بسیار کند و آهسته است و در درازمدت تأثیر سوء بر سلامتی او نخواهد گذاشت.
جراحی: برداشتن کامل غده پروستات یا پروستکتومی (Prostatectomy).
جراحی سرد یا سرما درمانی: استفاده درمانی از سرمای شدید. در این روش پزشک با انداختن سوند درون غده پروستات از طریق شکاف کوچکی بین مقعد و کیسه حاوی بیضه***ها نیتروژن مایع را به غده پروستات هدایت می**کند. نیتروژن مایع در داخل بافت منجر به انجماد بافت و انهدام سلول*های سرطانی بافت غده پروستات می**شود. سرما درمانی روشی موثر برای درمان مقاطع کوچک ابتلا به سرطان است. احتمال آسیب دیدگی مثانه و التهاب دستگاه تناسلی از عوارض جانبی این روش است.
شیمی درمانی: همان*طور که در مطالب پیشین اشاره شد، استفاده از داروهای شیمی درمانی منجر به انهدام سلول*های سرطانی می**شود.
پرتو درمانی: از آنجا که تومور ممکن است بافت*های اطراف غده پروستات را در بر گرفته باشد، انجام جراحی و برداشتن غده پروستات کافی نیست و هر تظاهری از وجود PSA در آزمایش حاکی از گستردگی تومور است.
در چنین وضعیتی الگوهای درمانی وسیع**تری مانند پرتو درمانی پی*گیری می**شود. هدف از پرتو درمانی کنترل رشد سلول*های سرطانی است. تابش اشعه به محل تومور به دو صورت انجام خواهد گرفت: داخلی و خارجی
پرتو درمانی خارجی: در این روش اشعه از چند زاویه مختلف از خارج از بدن به تومور هدایت می**شود. این روش کاملا بدون درد است و به مدت 7 تا 8 هفته ادامه دارد. ولی بیمار از عوارض جانبی مانند تحریک**پذیری مقعد، اسهال و خستگی مفرط ناشی از تابش پرتو شکایت می*کند.
اثرات اشعه ممکن است واکنش*های پوستی به صورت التهاب، خارش، سوزش، ترشح یا پوسته پوسته *شدن پوست را به دنبال داشته باشد. تهوع، *استفراغ، بی**اشتهایی و آسیب*های عروقی و تنفسی می*تواند از دیگر عوارض جانبی پرتو درمانی باشد. همچنین پرتو درمانی ممکن است باعث سرکوب سیستم خونساز بدن و کاهش گلبول*های سفید و ضعف سیستم ایمنی بدن و نهایتاً بروز عفونت شود.
پرتو درمانی داخلی یا براکی تراپی (Brachy Therapy): براکی تراپی برای رساندن مستقیم مقدار زیادی تشعشع به ضایعه بدخیم است. در این روش، در اتاق عمل با استفاده از سرنج**های نازک مواد یونیزان در بدن بیمار کاشته می**شود.
هورمون درمانی: از آنجا که هورمون تستوسترون به رشد سرطان غده پروستات کمک می*کند، هدف از هورمون درمانی کاهش هورمون جنسی در بدن است. این روش با به کارگیری داروهای ضد تستوسترون انجام می**گیرد و شامل تجویز هورمون استروژن به عنوان قرص است که تاثیر ضد تستوسترون دارد. عوارض جانبی استفاده از قرص*های حاوی استروژن شامل درد در پستان و رشد پستان است که با قطع مصرف قرص**ها از بین می**رود.
روش هایفو (HIFU) یا (High Intensity Focused Ultrasound): استفاده از امواج فراصوت برای نابودی سلول*های سرطانی. هایفو روشی است كه با استفاده از انرژی مافوق صوت متمرکز و با شدت زیاد، باعث گرم شدن واز بین رفتن بافت سلولی پروستات می*شود.
در این روش بیمار نیاز به بستری شدن ندارد و فقط برای چند روز سوند ادراری خواهد داشت. در روش هایفو میزان موفقیت به اندازه موفقیت در عمل جراحی است. ضمن آن که عوارض آن بسیار كم*تر از جراحی و بیهوشی تنها به صورت موضعی است.
در کنار این روش*ها، از درمان*های حمایتی برای رفع عفونت*های احتمالی دستگاه ادراری - تناسلی استفاده خواهد شد.
پیشگیری
مانند اکثر سرطان*ها، اگر در پیشگیری سرطان پروستات نیز دقیق باشیم می*توانیم از مهم*ترین عاضه*ی آن یعنی مرگ جلوگیری کنیم. به*طور کلی باید با مشاهده*ی هر روند غیرمعمول در دستگاه ادراری - تناسلی به پزشک متخصص (اورولوژی) مراجعه کرد. راه*های پیشگیری معمول بدین شرح هستند:
رژیم غذایی کم چرب: یک رژیم غذایی کم چرب می*تواند در پیشگیری موثر باشد. چربی*های حیوانی خطر درگیری با سرطان پروستات را افزایش می*دهند. همچنین مصرف چربی*های امگا با زنجیره*ی طویل نیز در پیشگیری از این بیماری موثر خواهد بود.
مصرف ویتامین*ها: ویتامین E که معمولاً به همراه سلنیوم تجویز می*شود می*تواند نقش به سزایی در کاهش ابتلا داشته باشد. بهتر است ویتامین E از مواد طبیعی مانند تخمه*ی آفتابگردان، بادام، فلفل شیرین و اسفناج دریافت گردد.
مصرف مواد غذایی رنگدانه*دار: گوجه*فرنگی، فلفل قرمز و سبز، اسفناج، هندوانه، مرکبات، کلم بروکلی و انواع دیگر مواد رنگدانه*دار طبیعی در کاهش خطر ابتلا به سرطان پروستات موثرند. نقش لیکوپن (رنگدانه*ی قرمز) گوجه*فرنگی در کاهش موثر خطر ابتلا به سرطان پروستات مدت*هاست که به اثبات رسیده است. این رنگدانه*ها مواد آنتی*اکسیدان قدرتمندی محسوب می*شوند که از تخریب DNA سلول*ها و در نهایت سرطانی شدن آن*ها جلوگیری می*کنند.
مصرف چای سبز و سویا: چای سبز به دلیل داشتن ترکیبی به نام «پلی فنل» و سویا به دلیل داشتن هورمون استروژن خطر ابتلا را کم می*کنند.
خودارضایی و انزال منظم: خود ارضایی همان*طور که در مطلب خود ارضایی بحث شد، می*تواند در کاهش خطر ابتلا به سرطان پروستات موثر باشد. بر اساس نتایج تحقیقی که در سال 2003 در انجمن سرطان ویکتوریای استرالیا اعلام شد، افرادی که به طور منظم و بیش از پنج مرتبه در هفته خود ارضایی می*کنند تا یک سوم خطر ابتلا به سرطان پروستات را در خود می*کاهند.
تأثیر بیشتر این عمل در دهه*های 20 تا 50 زندگی فرد خصوصا دهه*ی 20 زندگی مشخص می*شود. پیش از این گفته شده بود که خودارضایی و داشتن چندین شریک جنسی خطر ابتلا به سرطان پروستات را تا 40 درصد افزایش می*دهد. باید در نظر داشت که اگر خود ارضایی از این حد بیشتر شود خود می*تواند به دستگاه تناسلی آسیب*رسان باشد.
هادی ناصر
hadi@radiozamaneh.com
--------------------------------------------------------------------------------
منابع:
آسیب شناسی اختصاصی رابینز، به نظارت و تدوین دکتر مسلم بهادری، انتشارات اندیشه*ی رفیع، صص 426 تا 430
انجمن سرطان پروستات آمریکا
انجمن سرطان پروستات انگلستانمرکز ملی سرطان امریکا
پزشکان بدون مرز
امدیسین
سرطان پروستات 
