نظم آهنگ واژگانی قرآن

[Ako25]

نظم آهنگ واژگانی قرآن یکی از مهم‏ترین جنبه‏های اعجاز بیانی قرآن-که اخیرا بیش‏تر مورد توجه‏دانش مندان قرار گرفته-نظمآهنگ واژگانی آن است.این جنبه،چنان زیبا وشکوه‏مند است که عرب را ناچار ساخت،از همان روز نخست اقرار کنند که کلام‏قرآن از توانایی بشر خارج است و تنها می‏تواند سخن خداوند باشد.

نظمآهنگ واژگان قرآن،نغمه‏ای دل کش و نوایی دل پذیر پدید می‏آورد،نوایی که‏احساسات آدمی را بر می‏انگیزد و دل‏ها را شیفته خود می‏کند.نوای زیبای قرآن‏برای هر شنونده‏ای،هر چند غیر عرب محسوس است،چه رسد به این که شنونده‏عرب باشد.هنگام گوش جان سپردن به آوای قرآن،نخستین حالتی که اذهان راجلب می‏کند،نظام بدیع و شیوای صوتی آن است.در این نظام، حرکات و سکنات‏واژگان به شکلی آرایش شده است که به هنگام شنیدن،آوایی دل نشین به گوش‏می‏رسد،آوایی که شوری در دل‏ها می‏اندازد و نشاطی در جان‏ها می‏دمد.از جهتی،حروف‏«مد»و«غنه‏»در کلمات آن به شکلی حساب شده نشسته‏اند،به طوری که‏می‏توانند به پژواک صدا آهنگی ببخشند و به نفس کشیدن قاری کمک کنند تا به‏سر حد فاصله و آن جایی که استادان ترتیل به طور قرار دادی وضع کرده‏اند برسد ونفسی تازه کند. هرگاه کسی برای چند بار به یک شعر گوش می‏سپارد،لحن و آهنگ آن برای اوتکراری و ملال آور می‏شود،اما به هنگام نیوشیدن آوای گونه گون و هر دم تجدیدشونده قرآن که اسباب و اوتاد و فواصل آن پی در پی جای خود را عوض می‏کنند وهر کدام گوشه‏ای از قلب را به نوازش وا می‏دارند،نه تنها خسته و آزرده نمی‏شود،بلکه عطش او برای شنیدن،هم واره فزونی می‏گیرد.

عرب،پیش از نزول قرآن،گاهی در شعر خود از این تنوع صوت بهره می‏برد،امااغلب به دلیل اسراف و تکرار،تنوع آنان به ملال می‏انجامید.در نثر-چه مرسل وچه مسجع-نیز،چنین سلاست و روانی و حلاوتی که در قرآن مشهود است.سابقه‏نداشت و در بهترین نثرهای عرب عیب‏هایی یافت می‏شد که از سلاست و روانی‏ترکیب آن می‏کاست و امکان نداشت مثل قرآن قابل ترتیل باشد.اگر هم برای ترتیل‏آن پافشاری می‏شد،بوی تکلف از آن به مشام می‏رسید و از شان کلام نیز می‏کاست.

بر این اساس،هیچ جای شگفتی نیست که عرب،در گمان خود کم‏ترین لقبی که‏به قرآن داده بود این بود که این سخن شعر است و اگر شعر نباشد سحر است وافسون!و این گفتار خود حیرت زدگی عرب در قبال سخن شکوه‏مند و بدیع قرآن رانشان می‏دهد، سخنی که از جلال و شکوه نثر چیزی فراتر دارد و از جمال و حلاوت‏شعر مایه‏ای افزون‏تر.

استاد«دراز»گفته است:«وقتی آدمی می‏بیند که از این مخرج‏های سخت جوش،چنین گوهرهای تابناکی با این ترتیب حروف و چنان آذین بندی بیرون آمده،التذاذی بی‏حساب می‏برد و وجدی بی‏انتها به او دست می‏دهد.در این حروف‏گویی یکی می‏نوازد، دیگری طنین انداز،سومین نجواگر است و چهارمین بانگ‏بر آورنده،پنجمین نفس را می‏لغزاند و ششمین راه نفس را می‏بندد و شما زیبایی‏آهنگ را در دست رس خود می‏یابید،مجموعه‏ای گوناگون و هم‏ساز،نه تکرار مکرر و نه یاوه دار،نه سستی و نه غلظت،نه تنافری در حروف و آواها.بدین سان کلام‏قرآن نه به دش خواری سخن بدویان و نه به نرمی کلام شهریان است،بلکه آمیزه‏ای‏است از هر دو،صلابت اولی را دارد و لطافت دومی را،گویی شیره جان دو زبان‏است و نتیجه آمیختگی دو گویش.

آری قرآن چنین جامه تازه و زیبایی به تن دارد و این پیوسته نیز در حکم صدفی‏است که در جان خود گوهرهای گران بها نهفته است و مرواریدهای ارزش‏مند را درآغوش می‏گیرد.پس اگر زیبایی پوسته تو را از گنجینه پنهان درونش باز ندارد و تازگی‏و شادابی، پرده راز نهفته در ماورای خود را بر تو حایل نشود و تو پوسته را از مغزکنار بزنی و صدف را از مروارید جدا بنهی و از نظم و آرایش الفاظ به شکوه معانی‏برسی،مایه‏ای شگفت‏تر و شکوه‏مندتر بر تو متجلی می‏شود و معنایی بدیع‏ترمی‏یابی.آن جا،روح و کنه قرآن است،شعله‏ای است که موسی را به درخت آتش‏در بقعه مبارکه در کرانه وادی ایمن کشانید و آن جاست که نسیم روح قدسی‏می‏فرماید: انی انا الله رب العالمین .

سید قطب درباره نظمآهنگ قرآن می‏گوید:«چنین نوایی در نتیجه نظام مندی‏ویژه و هماهنگی حروف در یک کلمه و نیز هم سازی الفاظ در یک فاصله پدید آمده‏و از این جهت قرآن،هم ویژگی نثر و هم خصوصیات شعر را تواما دارد،با این‏برتری که معانی و بیان در قرآن،آن را از قید و بندهای قافیه و افاعیل بی‏نیاز ساخته وآزادی کامل بیان را میسر ساخته است.در همین حال از خصوصیات شعر،موسیقی‏درونی آن را گرفته و فاصله‏هایی که نوعی وزن را پدید می‏آورند.این خصوصیات،قرآن را از افاعیل و قوافی بی‏نیاز ساخته و در عین حال شؤون نظم و نثر،هر دو راداراست.

در هنگام تلاوت قرآن،آهنگ درونی آن کاملا حس می‏شود.این آهنگ درسوره‏های کوتاه،با فاصله‏های نزدیکش و به طور کلی در تصویرها و ترسیم‏ها بیش‏ترنمایان است و در سوره‏های بلند کمتر اما هم واره نظام آهنگ آن ملحوظ است.برای‏مثال در سوره نجم می‏خوانیم:

و النجم اذا هوی ما ضل صاحبکم و ما غوی.و ما ینطق عن الهوی.ان هو الا وحی‏یوحی.علمه شدید القوی.ذو مرة فاستوی.و هو بالافق الاعلی.ثم دنا فتدلی فکان قاب‏قوسین او ادنی.فاوحی الی عبده ما اوحی.ما کذب الفؤاد ما رای.افتمارونه علی ما یری.ولقد رآه نزلة اخری.عند سدرة المنتهی.عندها جنة الماوی.اذ یغشی السدرة ما یغشی.ما زاغ‏البصر و ما طغی.لقد رای من آیات ربه الکبری. افرایتم اللات و العزی،و مناة الثالثة‏الاخری.الکم الذکر و له الانثی.تلک اذن قسمة ضیزی .

این فاصله‏ها تقریبا وزنی مساوی دارند-اما نه بر اساس نظام عروض عرب-وقافیه نیز در آن رعایت‏شده است و این هر دو به علاوه ویژگی دیگری است که مانندوزن و قافیه ظاهر نیست و از هم سازی حروف واژگان و هماهنگی کلمات در درون‏جمله‏ها یک ریتم موسیقیایی پدید آورده است.ویژگی اخیر به دلیل حس داخلی وادراک موسیقیایی باعث می‏شود که میان یک ریتم و ریتم دیگری-هر چند که‏فاصله‏ها و وزن یکی باشد-تفاوت باشد.

نظمآهنگ در این جا به پیروزی از نظام موسیقیایی جمله نه کوتاه است و نه بلند وطولی میانه دارد و با تکیه بر حرف‏«روی‏» فضایی سلسله وار و داستان گونه یافته‏است.تمام این ویژگی‏ها لمس شدنی است و در برخی فاصله‏ها بسیار نمایان‏تر،مانند:«افرایتم اللات و العزی و مناة الثالثة الاخری؟»پس اگر بگوییم:«افرایتم اللات والعزی و مناة الثالثة‏».قافیه از دست می‏رود و به آهنگ لطمه می‏خورد و اگر بگوییم:

«افرایتم اللات و العزی و مناة الاخری‏»وزن مختل می‏شود.هم چنین در فرموده‏خداوند: ا لکم الذکر و له الانثی؟تلک اذن قسمة ضیزی‏»اگر گفته شود ا لکم الذکر و له الانثی،تلک قسمة ضیزی آهنگ کلام که با کلمه‏«اذن‏»قوام یافته مختل می‏شود.

البته،این سخن بدان معنا نیست که کلمه‏«الاخری‏»یا«الثالثة ‏»یا«اذن‏»حشو و زایداست و فقط برای پر کردن وزن و قافیه آمده،نه، وظیفه مهم‏تر این کلمات،مساعدت‏برای رساندن معانی است،و این یکی دیگر از ویژگی‏های فنی قرآن است که کلمه‏هم برای رساندن معنا ضروری است و هم آهنگ را قوام می‏بخشد و هر دوی این وظایف در یک سطح انجام می‏گیرند و هیچ کدام بر دیگری برتری نمی‏یابند.

همان گونه که گفتیم نظمآهنگ در آیه‏ها و فاصله‏ها،(یا چیزی شبیه به آن)درجای جای کلام قرآن آشکار است.دلیل سخن ما هم این است که اگر کلمه‏ای را که‏به شکلی خاص به کار رفته به صورت قیاسی دیگر کلمه برگردانیم یا واژه‏ای را حذف‏یا پس و پیش کنیم،در این نظم آهنگ اختلال به وجود می‏آید.

نمونه نوع اول،ماجرای حضرت ابراهیم علیه السلام است:

قال:افرایتم ما کنتم تعبدون،انتم و آباؤکم الاقدمون،فانهم عدو لی الا رب العالمین،الذی خلقنی فهو یهدین،و الذی هو یطعمنی و یسقین،و اذا مرضت فهو یشفین،و الذی‏یمیتنی ثم یحیین،و الذی اطمع ان یغفر لی خطیئتی یوم الدین... .

«یاء متکلم‏»در کلمات یهدین،یسقین،یشفین و یحیین،به خاطر حفظ قافیه باکلماتی مانند«تعبدون،الاقدمون،الد ین...»بر گرفته شده است.

مثال دیگر در این آیه‏هاست: و الفجر و لیال عشر،و الشفع و الوتر،و اللیل اذا یسر،هل فی ذلک قسم لذی حجر؟ در این جا یاء اصلی کلمه‏«یسر»به خاطر هماهنگی بافجر و عشر و الوتر و حجر...حذف شده است.

مثال دیگر: یوم یدع الداع الی شی‏ء نکر،خشعا ابصارهم یخرجون من الاجداث کانهم‏جراد منتشر،مهطعین الی الداع یقول الکافرون هذا یوم عسر که اگر یاء«الداع‏»حذف‏نشده بود به نظر می‏رسید وزن شکسته است.

مثال دیگر: ذلک ما کنانبغ فارتدا علی آثارهما قصصا که اگر یاء«نبغی‏»را طبق‏قیاس امتداد دهیم،وزن به نوعی مختل می‏شود. همین اتفاق،به هنگام افزودن هاءساکن بر یاء کلمه یا یاء متکلم در این مثال‏ها خواهد افتاد: و اما من خفت موازینه فامه‏هاویة،و ما ادراک ماهیه،نار حامیة یا: فاما من اوتی کتابه بیمینه،فیقول هاؤم اقراواکتابیه،انی ظننت انی ملاق حسابیه،فهو فی عیشة راضیة.. . .

نمونه برای حالت دوم:در این نوع هیچ گونه تغییری در صورت قیاسی کلمه‏به وجود نمی‏آید،اما اگر نظام ترکیب کلمات تغییر کند، اختلالی در موسیقی نهفته‏در این ترکیب به وجود می‏آید،مثلا:

ذکر رحمة ربک عبده زکریا،اذ نادی ربه نداء خفیا،قال:رب انی وهن العظم منی واشتعل الراس شیبا،و لم اکن بدعائک رب شقیا . که اگر-مثلا-کلمه‏«منی‏»پیش از«العظم‏»آورده شود و عبارت به این شکل در بیاید:«قال ربی انی وهن منی العظم‏»

احساس می‏شود وزن شکسته است و«انی‏»فقط باید پیش از«العظم‏»بیاید تا آهنگ‏حفظ شود: قال:رب انی وهن العظم منی .

پس همان گونه که گفته شد،یک نوع موسیقی درونی در کلام قرآن وجود دارد که‏احساس شدنی است،اما تن به تشریح نمی‏دهد. این موسیقی در تار و پود الفاظ ودر ترکیب درون جمله‏ها نهفته است و فقط با احساس ناپیدا و با قدرت متعال ادراک‏می‏شود.

بدین ترتیب،موسیقی درونی،بیان قرآن را هم راهی می‏کند و از آن کلماتی‏موزون و با حساسیتی والا می‏سازد که با کوچک‏ترین حرکات دچار اختلال‏می‏شود،هر چند که این کلمات شعر نیستند و قید و بندهای بسیار شعر را هم‏ندارند،قید و بندهایی که هم آزادی بیان را محدود می‏کنند و هم از مقصود دورمی‏سازند» .

رافعی نیز گفته است:«عرب در نوشتن نثر و سرودن شعر،با هم رقابت می‏کردندو بر یک دیگر فخر می‏فروختند،اما سبک کلام آنان همیشه بر یک منوال بود.آنان درمنطق و بیان آزاد بودند و فن سخن وری می‏دانستند.البته فصاحت عرب از یک‏طرف فطری و از طرفی الهام گرفته از طبیعت‏بود.اما وقتی قرآن نازل شد،آنان‏دیدند که طرح دیگری در انداخته است.الفاظ همان بود که می‏شناختند،پی در پی،بدون تکلف و روان آمده و ترکیب و هماهنگی و هم سازی در اوج است،از شکوه وفخامت آن در شگفت‏شدند و ضعف نهاد و ناچیزی ملکه ذهن خود را دریافتند.

بلیغان عرب نیز نوعی از سخن دیدند که تا آن زمان نمی‏شناختند.آنان،در حروف وکلمات و جمله‏های این سخن تازه،آهنگی با شکوه می‏دیدند.تمام این سخنان چنان متناسب در کنار هم نشسته بود که به نظر می‏رسید قطعه‏ای واحد است.عرب‏به خوبی می‏دید که نظمآهنگی در جان این سخنان جریان دارد و این خود ضعف وناتوانی آنان را به اثبات می‏رساند.

تمام کسانی که راز موسیقی و فلسفه روانی قرآن را درک می‏کنند،معتقدند که درنزد هیچ هنری نمی‏تواند با تناسب طبیعی الفاظ قرآن و آوای حروف آن برابری یارقابت کند و هیچ کس نمی‏تواند حتی بر یک حرف آن ایراد بگیرد.دیگر این که قرآن‏از موسیقی بسیار برتر است و این خصوصیت را داراست که اصولا موسیقی نیست.

در نغمه‏های موسیقی،گوناگونی صدا،مد و طنین و نرمی و شدت و حرکت‏های‏مختلفی که هم راهش می‏شود،به اضافه زیر و بم و لرزش که در زبان موسیقی،بلاغت صدا می‏نامند،باعث‏خلجانات روحی می‏شود.چنان چه این جنبه از قرآن‏را در تلاوت مد نظر بگیریم،در می‏یابیم که هیچ زبانی از زبان قرآن بلیغ‏تر نیست وهمین جنبه بر انگیزاننده احساسات آدمی-چه عرب و یا غیر عرب-است.با توجه‏به این دست آورد،تشویق به تلاوت قرآن با صدای بلند،نیز روشن می‏شود.

این فاصله‏ها که آیات قرآن بدان ختم می‏شوند،تصویرهایی کامل از ابعادی‏است که جمله‏های موسیقیایی بدان ختم می‏یابند.این فاصله در درون خود باصداها تناسب بسیار دارد و با نوع صوت و شیوه‏ای که صوت ادا می‏شود یگانگی‏بی‏مانندی دارد و از جهتی، اغلب این فاصله‏ها با دو حرف نون و میم که هر دو درموسیقی معمول هستند یا با حرف مد پایان می‏گیرند که آن هم در قرآن طبیعی‏است‏» .

برخی از اهل فن گفته‏اند:در قرآن کریم بسیاری از فاصله‏ها با حروف‏«مد»و«لین‏»و افزودن حرف نون ختم می‏شوند و حکمت آوردن چنین حروفی،ایجادنوعی آهنگ است.سیبویه نیز گفته است:«آنان-یعنی عرب-چنان چه می‏خواستندبه سخن خود آهنگ بدهند، حروف الف و یاء و نون را اضافه می‏کردند و با این کارصدا را کشیده می‏خواندند.اما اگر مقصودشان ایجاد آهنگ نبود،از آوردن این‏حروف خودداری می‏کردند.در قرآن نیز این شیوه بسیار غنی‏تر و شایسته‏تر به کار گرفته شده است.اما چنان چه با یکی از این حروف خاتمه نیابد و مثلا با یک حرف‏ساکن پایان پذیرد،یقینا این حرف به پیروی از آوای جمله و تقطیع واژگانی آن آمده‏و متناسب با لحن گفتار،به شایسته‏ترین نحو در موضع خود نشسته است.البته،چنین حروفی اغلب در جملات کوتاه آمده و از«حروف قلقله‏»یا بانگ‏دار و یا طنین‏انداز و یا حروف دیگری است که در نظام موسیقی،لحنی برای آن قایل شده‏اند.

تاثیر شیوه بر انگیختن با صدا در زبان بر دل همه آدمیان طبیعی است.در قرآن کریم‏نظمآهنگ اعجاز گون صوت‏ها همگان را مخاطب قرار می‏دهد،چه آنان که زبان رامی‏فهمند و چه آنان که نمی‏فهمند.

بنابر این،کلمات قرآن کریم از حروفی تشکیل شده که اگر یکی از آن بیفتد یاعوض شود یا حرف دیگری به آن افزوده شود،اختلالی پدید می‏آید و در روند وزن‏و طنین و آهنگ ضعفی آشکار می‏شود و حس گوش و زبان را با اشکال روبه روخواهد کرد و سرانجام، انسجام عبارت‏ها و زبدگی مخرج‏ها و مسندهای حروف وپیوستگی آن را به یک دیگر با اشکال روبه‏رو خواهد کرد و به هنگام شنیدن،ناهنجاری به هم راه خواهد داشت‏».

گفته‏اند:این جنبه از اعجاز قرآن در درجه نخست‏به احساسات مبهمی‏بر می‏گردد که در قلب خواننده یا شنونده بر می‏انگیزد.به عبارتی دیگر،حروف به‏شکل بی‏نظیری در کنار هم قرار می‏گیرند که به هنگام شنیدن،بدون وجوددستگاه‏های موسیقی و بدون وجود قافیه یا وزن و بحر،چنین آهنگ با شکوهی ازآن به سمع می‏رسد.

در جایی از قرآن،زکریا خطاب به خداوند می‏گوید: رب انی وهن العظم منی واشتعل الراس شیبا،و لم اکن بدعائک رب شقیا .یا هنگامی که به کلام حضرت مسیح‏در گهواره گوش فرا می‏دهیم: انی عبد الله آتانی الکتاب و جعلنی نبیا،و جعلنی مبارکااینما کنت، و اوصانی بالصلاة و الزکاة ما دمت‏حیا .یا آن جمله آهنگین که درباره‏فرمان برداری پیامبران سخن می‏گوید: اذا تتلی علیهم آیات الرحمان خروا سجدا و بکیا .یا آن لحن و آهنگ وحشت‏ناک که دیدار با خداوند را در روز قیامت توصیف‏می‏کند، و عنت الوجوه للحی القیوم،و قد خاب من حمل ظلما .

یا آهنگ دل نشین و شیرینی که خداوند رحمان با آن پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله را موردخطاب قرار می‏دهد.آهنگی که دل‏ها را مسخر می‏کند: طه.ما انزلنا علیک القرآن‏لتشقی.الا تذکرة لمن یخشی،تنزیلا ممن خلق الارض و السماوات العلی.الرحمان علی‏العرش استوی.له ما فی السماوات و ما فی الارض و ما بینهما و ما تحت الثری.و ان تجهربالقول فانه یعلم السر و اخفی،الله لا اله الا هو له الاسماء الحس .

اما هنگامی که قرآن به سخن از جانیان و عذابی که برای آنان در نظر گرفته شده‏می‏پردازد،لحن آن به آهنگی مسین مبدل می‏شود و در گوش‏ها طنین می‏اندازد.

واژگان،گویی سنگ‏های سختی‏اند که پرتاب می‏شوند: انا ارسلنا علیهم ریحا صرصرافی یوم نحس مستمر،تنزع الناس کانهم اعجاز نخل منقعر .ولی زمانی که ملائکه تسبیح‏گویان از خداوند برای مؤمنین طلب مغفرت می‏کنند،واژگان،مانند شمش‏های طلاروان می‏شوند: ربنا وسعت کل شی‏ء رحمة و علما فاغفر للذین تابوا و اتبعوا سبیلک . اما هنگامی که از روز قیامت‏سخن به میان می‏آید،از کلمات نا آرام و عصبی وعبارات مقطع،هول و هشدار می‏بارد: و انذرهم یوم الازفة اذ القلوب لدی الحناجرکاظمین ما للظالمین من حمیم و لا شفیع یطاع .سپس نوبت‏به گلایه می‏رسد و چه‏گلایه‏ای که سودی ندارد: یا ایها الانسان ما غرک بربک الکریم.الذی خلقک فسواک‏فعدلک.فی ای صورة ما شاء رکبک .و زمانی هم مژدگانی داده می‏شود...ملائکه به‏مریم مژده می‏دهند که حضرت مسیح متولد خواهد شد: یا مریم ان الله یبشرک بکلمة‏منه اسمه المسیح عیسی ابن مریم وجیها فی الدنیا و الآخرة و من المقربین .و یا فریادی باکلمه‏ای عجیب مانند دشنه: فاذا جاءت الصاخة.یوم یقر المرء من اخیه.و امه و ابیه.وصاحبته و بنیه.لکل امرء منهم یومئذ شان یغنیه .

دیگر این که این تنوع در سبک و لحن حروف و عبارات در معماری قرآن،بافت‏بی‏نظیری است که نه پیش و نه پس از آن بوده و یا خواهد بود.تمام این امور درکمال سادگی به وقوع پیوسته‏اند،و اثری از ساختگی و یا تکلف در آن مشهودنیست.واژه‏ها بسیار روان جریان می‏یابند،وارد قلب می‏شوند و پیش از دست‏به کارشدن عقل و تحلیل و تفکر و تامل آن احساس مبهمی را که آدمی را به خشوع وامی‏دارد،بر می‏انگیزد.به عبارتی،با رسیدن سخن قرآن به گوش و تماس با قلب،احساساتی را بر می‏انگیزد که ما تفسیری برای آن نداریم.این صفت‏به علاوه تمام‏صفات دیگر،روی هم رفته از قرآن پدیده‏ای می‏سازد که تفسیر پذیر نیست و مانندهم ندارد